Erivan’dan yola çıkıp Azat Nehri’nin sarp vadisine doğru ilerlerken, havadaki kuru toprak kokusu yerini aniden serin bir rutubete bırakıyor. Camları açıp dağlardan esen rüzgarın yüzüme çarpmasına izin veriyorum. Arabadan inip yukarı baktığımda, devasa kayalıkların içine ustalıkla gizlenmiş o ağır silüeti ilk kez gördüğüm anı hafızamdan silemiyorum. Geghard Manastırı, taş blokların üst üste dizilmesiyle inşa edilmiş sıradan bir yapı değil. Aksine, doğrudan dağın bağrına, ustaların günlerce süren çekiç darbeleriyle kayaya oyulmuş bir şaheser. O kalın ve soğuk taş duvarlara dokunduğunuzda, binlerce yıllık insan emeğinin yankısını parmak uçlarınızda titreşirken hissediyorsunuz.
Geghard Manastırı Nedir ve Tam Olarak Nerededir?
Ermenistan’ın dağlık Kotayk idari bölgesinde yer alan bu devasa kompleks, aslında tek bir kiliseden ibaret değil. Birbirine dar ve karanlık koridorlarla bağlanan, kimisi gün ışığını sadece tepedeki küçük, yuvarlak bir oyuktan alan mağara kiliseler bütünü burası. 4. yüzyılda Aydınlatıcı Grigor tarafından mağara içindeki kutsal bir su kaynağının etrafında kurulan manastır, bugünkü o kasvetli ama saygı uyandıran görkemli haline 13. yüzyılda kavuşmuş.
Eski adı ‘Mızrak Manastırı’ anlamına geliyor. Bunun sebebi, İsa çarmıhtayken onu yaralayan kutsal mızrağın uzun süre burada saklandığına inanılması. UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde çok özel bir yere sahip. Mimari sınırları tamamen ortadan kaldıran bu alan, etrafını çepeçevre saran dik ve sarp kayalıklarla kusursuz bir kamuflaj içinde. Vadinin en derinlerinden gelen su sesi, rüzgarın o garip uğultusuna karışarak buranın izole edilmiş mistik havasını iliklerinize kadar işletiyor.
Neden Rota Listenize Eklemelisiniz?
Taş işçiliğine, tarihe ya da mimariye zerre kadar ilginiz yoksa bile, sadece o ana kilisenin içindeki mucizevi akustiği duymak için buraya gelmelisiniz. Yukarıdaki kubbeden içeri süzülen tek bir ince ışık hüzmesi, yanan tütsü dumanlarıyla dolu loş mekanı hafifçe aydınlatıyor. Biz oradayken yerel bir koronun okuduğu ağır ritimli ilahilere denk geldik. O insan sesinin sert kayalara çarpıp size nasıl çoğalarak geri döndüğüne inanamayacaksınız; dinlerken tüylerim diken diken olmuştu.
Geleneksel Ermeni haç taşları olarak bilinen “Haçkarlar”, duvarların her köşesine ince ince, adeta bir dantel gibi işlenmiş. Üstelik bu motiflerin her biri birbirinden tamamen farklı, o dönemin ustalarının ruh halini yansıtan detaylar barındırıyor. Dağın içindeki o karanlık dehlizlerde yürürken hissettiğiniz o hafif ürperti, nemli havanın yüzünüze çarpması burayı sıkıcı bir tarihi yapı gezisinden çıkarıyor. Kendinizi bir anda Orta Çağ’da, dünyadan tamamen kopuk bir inziva köşesinde buluyorsunuz.
Kayaya Oyulmuş Manastıra Ulaşım ve Pratik Bilgiler
Erivan merkezden buraya doğru sürmek trafiğe bağlı olarak yaklaşık 40-45 dakika sürüyor. Yollar genel olarak düzgün asfaltlanmış, ancak vadinin sonlarına doğru yaklaşırken virajlar biraz sertleşiyor ve yokuşlar dikleşiyor. Yola çıkmadan önce cebinizde bulunması gereken birkaç temel detay var:
- Nasıl Gidilir?: Ne yazık ki toplu taşıma (yerel dilde marshrutka) doğrudan manastırın kapısına kadar gitmiyor. En mantıklı yol, araçla Garni köyüne kadar gelip oradan bekleyen taksilerle anlaşmak ya da doğrudan Erivan’dan günlük şoförlü bir araç kiralamak. Taksi pazarlığını araca binmeden önce kesinlikle yapın.
- Ne Zaman Gidilmeli?: İlkbahar sonu ve sonbahar başı en rahat edeceğiniz dönemler. Yaz aylarında Kotayk bölgesinin bunaltıcı ve kuru sıcağı, o dar vadiyi fırına çevirebiliyor. Kışın ise karlı manzarası çok dramatik olsa da yollar buzlanma yapabiliyor.
- Giriş Ücreti: Kompleksi gezmek tamamen ücretsiz. Herhangi bir bilet gişesi yok. Ancak özel aracınızla gidiyorsanız, kapıdaki otopark görevlisine cüzi bir miktar (genellikle 500 AMD civarı) ödemeniz gerekiyor.
- Kıyafet ve Hazırlık: Omuzları ve dizleri kapatan rahat, saygılı kıyafetler tercih edin. Dışarısı 35 derece olsa bile o taş duvarların içerisi oldukça serin ve rutubetli. Yanınıza ince bir hırka ya da şal almak kesinlikle hayat kurtarır.
Kotayk Rotasını Tamamlayacak Yerel Tavsiyeler
Manastırı gezip o ağır, tütsü kokulu mistik havayı soluduktan sonra hemen merkeze dönmek, bölgeye yapılabilecek en büyük haksızlık olur. Geldiğiniz yoldan sadece 10 kilometre kadar geride kalan Garni Tapınağı, bu rotanın olmazsa olmaz tamamlayıcısı konumunda. Burası eski Sovyet coğrafyasında ayakta kalmayı başarmış tek Greko-Romen sütunlu pagan tapınağı. Tapınağın arkasına dolandığınızda uçurumun kenarından vadiyi izlemek epey keyifli. Ayrıca hemen aşağısında yer alan ve devasa bazalt sütunlarından oluşan “Taşlar Senfonisi” adlı doğa oluşumuna mutlaka inmelisiniz. Toprak yoldan aşağıya doğru yürürken dik yokuşlar dönüşte bacaklarınızı biraz zorlayabilir ama o altıgen geometrik kayaları yakından görmek çekilen her zahmete değiyor.
Buraların tozunu yutmuşken yerel lezzetlerle midenizi şenlendirmeyi es geçmeyin. Manastırın otoparkına inen yolun kenarında köylü kadınların kurduğu derme çatma tezgahlar göreceksiniz. Biz oradan geçerken uzattıkları taze cevizli sucuklardan (yerel adıyla sujukh) ve ekşi meyve pestillerinden alıp yürüyüş öncesi enerji depoladık. Öğle yemeği içinse Garni köyünün içlerine girip, evlerinin bahçesini küçük restoranlara çevirmiş yerellerin masasına oturun. Odun ateşinde, tondir adı verilen yeraltı fırınlarında taze taze pişen lavaşın o hafif yanık kokusu burnunuza çaldığında tam olarak neden bahsettiğimi anlayacaksınız. O sıcak lavaşın yanına, khorovats adını verdikleri bol sulu şiş kebaptan sipariş ederek günün yorgunluğunu harika bir şekilde atabilirsiniz.
Oradan Ayrılmadan Önce Küçük Bir İpucu
Vadiyi arkanızda bırakmadan hemen önce, ana kilisenin üst katında kayaya oyulmuş o son küçük odaya tırmanın. Zeminde, alt kattaki ana salonu doğrudan gören doğal bir delik var. Orada, duvarın en karanlık köşesine sırtınızı verin, fotoğraf makinenizi cebinize indirin ve gözlerinizi kapatıp sadece sessizliği dinleyin. Taşın o keskin soğukluğunu çıplak avuçlarınızda hissedip, vadide esen rüzgarın içeriye taşıdığı ıslak toprak kokusunu son bir kez içinize çekin. Geghard, sadece deklanşöre basıp yolunuza devam edeceğiniz alelade bir turistik durak değil; zamanın tamamen durduğu, ruhuyla içinize çekmeniz gereken canlı bir organizma.
